Intro Testery szczelności

W nowoczesnym przemyśle szczelność produktu bezpośrednio wpływa na bezpieczeństwo, trwałość wyrobu i stabilność procesu produkcyjnego. Nieszczelności mogą prowadzić m.in. do utraty ciśnienia, wycieku medium, spadku wydajności układu czy przedostawania się wilgoci do elektroniki, dlatego testy szczelności są ważnym elementem kontroli jakości w wielu branżach. W dalszej części wyjaśniamy, jak działają najczęściej stosowane metody badania szczelności, kiedy wykorzystuje się powietrze, wodę, hel lub gaz znacznikowy oraz jakie czynniki mogą wpływać na wiarygodność pomiaru.

Testy szczelności w przemyśle – metody, dokładność i dobór odpowiedniego rozwiązania

Szczelność w praktyce – jak rozumieć dopuszczalny poziom wycieku?

W praktyce inżynierskiej nie istnieje absolutna szczelność, ponieważ każdy materiał i każde połączenie może w pewnym stopniu przepuszczać medium. Dlatego istotne jest nie samo stwierdzenie obecności wycieku, lecz określenie jego dopuszczalnego poziomu w odniesieniu do funkcji produktu, medium, ciśnienia, temperatury i warunków pracy. Szczelność opisuje się najczęściej za pomocą szybkości przecieku, czyli ilości gazu lub cieczy przenikającej przez nieszczelność w określonym czasie i przy określonej różnicy ciśnień. Ten sam defekt może przy tym zachowywać się inaczej w kontakcie z wodą, olejem, powietrzem czy helem, dlatego parametry testu zawsze powinny odpowiadać rzeczywistemu zastosowaniu badanego elementu.

Jak prowadzić precyzyjne, dokładne i powtarzalne testy szczelności?

Technologie wykrywania wycieków stosowane w produkcji

Test podwodny

Test podwodny polega na napełnieniu badanego elementu gazem, zanurzeniu go w wodzie lub zwilżeniu jego powierzchni i obserwacji pęcherzyków pojawiających się w miejscu nieszczelności. Pozwala szybko wskazać problem w obrębie spawu, zgrzewu, połączenia gwintowego, uszczelki, mikropęknięcia czy wady materiałowej, a wizualna ocena jest stosunkowo odporna na przeciągi i wibracje. Ograniczeniem jest zamoczenie detalu, co wyklucza tę metodę m.in. przy części elektroniki, elementach podatnych na korozję lub wymagających zachowania czystości. Wynik zależy też od oceny operatora, a dokładne ilościowe określenie wycieku jest trudniejsze niż w metodach automatycznych.

Testy szczelności w przemyśle – metody, dokładność i dobór odpowiedniego rozwiązania

Test spadku ciśnienia

W teście spadku ciśnienia detal napełnia się powietrzem, azotem lub innym gazem do określonego ciśnienia, po czym układ zostaje odcięty, a tester mierzy zmianę ciśnienia w czasie. Cykl obejmuje zwykle napełnianie lub ewakuację, stabilizację, właściwy pomiar i odpowietrzanie, a przekroczenie ustalonego limitu spadku oznacza zakwalifikowanie elementu jako nieszczelnego. Metoda jest łatwa do automatyzacji, nie zależy od subiektywnej oceny operatora i dobrze sprawdza się przy mniejszych objętościach oraz większych dopuszczalnych wyciekach. Jej ograniczeniem jest wrażliwość na temperaturę, ciepło sprężania, objętość testową i odkształcenia detalu, szczególnie przy bardzo małych przeciekach lub dużych elementach.

Metoda różnicowa

Metoda różnicowa wykorzystuje badany detal oraz równolegle napełnianą objętość referencyjną, a po fazie stabilizacji czuły czujnik mierzy różnicę ciśnienia między nimi. Takie rozwiązanie zapewnia większą rozdzielczość niż prosty test spadku ciśnienia, również przy wyższych wartościach ciśnienia testowego, dlatego dobrze sprawdza się przy małych elementach wymagających dokładnego pomiaru i krótkiego cyklu, np. kanałach chłodzących, przewodach, membranach czy złączach elektrycznych. Objętość odniesienia może pomagać w kompensowaniu rozszerzalności elementów elastycznych, jednak metoda nadal pozostaje wrażliwa na temperaturę i warunki otoczenia.

Komory laboratoryjne

Metoda wzrostu ciśnienia w komorze

W tej metodzie detal umieszcza się w szczelnej komorze i napełnia gazem pod ciśnieniem, a tester rejestruje wzrost ciśnienia w przestrzeni otaczającej element, wywołany ewentualnym wyciekiem. Rozwiązanie znajduje zastosowanie szczególnie przy wysokich ciśnieniach testowych i może być korzystne wtedy, gdy objętość komory jest mniejsza od objętości badanego produktu. Możliwe są testy nawet do 1000 bar, a czas cyklu może być krótszy niż przy klasycznym spadku ciśnienia. Metodę wykorzystuje się m.in. do kontroli elementów wysokociśnieniowych, chłodnic oleju i zaworów, a sama komora może dodatkowo chronić otoczenie w razie uszkodzenia detalu.

Kompresor przemysłowy

Badanie elementów zamkniętych

W przypadku produktów, których nie można bezpośrednio podłączyć do instalacji testowej, np. zegarków, telefonów, sterowników, modułów elektronicznych czy zamkniętych obudów, stosuje się metody komorowe. Element trafia do komory, a pomiar wykorzystuje znaną objętość wstępną, wcześniej napełnioną lub opróżnioną; po jej połączeniu z komorą analizowana jest zmiana ciśnienia, na podstawie której można ocenić szczelność (czasami również objętość wewnętrzną produktu). Zaletą jest brak konieczności wprowadzania gazu bezpośrednio do detalu, natomiast ograniczeniem może być dłuższy czas cyklu oraz skoki ciśnienia związane z samą procedurą dozowania gazu.

Wyznaczanie objętości detalu

Wyznaczanie objętości wykorzystuje znaną objętość wstępną napełnianą lub opróżnianą do określonego ciśnienia, z której gaz jest następnie rozprężany do badanego elementu albo komory. Na podstawie ciśnienia osiągniętego po połączeniu obu przestrzeni można określić objętość detalu. Metoda znajduje zastosowanie wtedy, gdy objętość produktu jest sama w sobie parametrem kontrolnym lub stanowi część bardziej rozbudowanego testu szczelności, a dodatkowo może pomagać w wykrywaniu dużych wycieków, błędów montażowych czy brakujących elementów w złożeniu.

Metoda Mass Flow

Metoda Mass Flow opiera się na pomiarze przepływu masowego gazu pomiędzy badanym detalem a objętością referencyjną, a wynik może być bezpośrednio przedstawiany jako wartość wycieku, np. w cm³/min. Rozwiązanie dobrze sprawdza się przy dużych objętościach, takich jak zbiorniki paliwa, obudowy baterii, części karoserii oraz większe komponenty z tworzyw i metalu, ponieważ pozwala wykrywać stosunkowo małe przecieki również przy dużym wolumenie testowym. Atutem jest krótki czas odpowiedzi czujnika, natomiast zastosowanie wymaga bardziej złożonego układu pomiarowego i prawidłowego dobrania objętości referencyjnej do badanego elementu.

Testy szczelności w przemyśle – metody, dokładność i dobór odpowiedniego rozwiązania

Pomiar przepływu

Pomiar przepływu stosuje się przede wszystkim przy elementach posiadających kanał przelotowy, kiedy celem jest sprawdzenie drożności, częściowego zatkania, wydajności lub charakterystyki przepływowej. Tester utrzymuje zadane ciśnienie i mierzy ilość medium przepływającego przez komponent, dzięki czemu metoda może osiągać bardzo krótkie czasy cyklu, w niektórych zastosowaniach poniżej 2 sekund. Wykorzystuje się ją m.in. przy kanałach, dyszach, przewodach, zaworach i regulatorach ciśnienia, czyli wszędzie tam, gdzie przepływ jest parametrem pracy elementu, a nie wyłącznie oznaką nieszczelności.

Testy helem i gazem znacznikowym

Hel i inne gazy znacznikowe stosuje się wtedy, gdy wymagane jest wykrywanie bardzo małych nieszczelności, których metody powietrzne mogą nie rejestrować z odpowiednią czułością. Hel dobrze przenika przez niewielkie drogi przecieku, a pomiar z gazem znacznikowym jest mniej podatny na część zakłóceń temperaturowych i może umożliwiać krótki cykl przy wysokiej czułości. Alternatywą bywa gaz formujący, najczęściej mieszanina 5% wodoru i 95% azotu, korzystniejsza kosztowo w wielu zastosowaniach. Kontrolę można prowadzić metodą sondową (sniffing), akumulacyjną lub próżniową integralną, przy czym sniffing pozwala również dokładnie wskazać miejsce nieszczelności i może być wykonywany ręcznie albo z użyciem robota.

Test ciśnienia rozrywającego

Test ciśnienia rozrywającego służy przede wszystkim do oceny wytrzymałości elementu i określenia ciśnienia, przy którym dochodzi do trwałego odkształcenia, uszkodzenia lub rozerwania. Detal napełnia się powietrzem, wodą lub olejem, a ciśnienie zwiększa stopniowo według określonej rampy, rejestrując jego przebieg oraz punkt zniszczenia lub osiągnięcia wymaganego poziomu obciążenia. Przy dużych objętościach i bardzo wysokich ciśnieniach często stosuje się wodę albo olej ze względu na mniejszą energię zgromadzoną w układzie niż w przypadku sprężonego powietrza. Stanowisko nadal wymaga jednak odpowiednich zabezpieczeń, a przy medium ciekłym również właściwego projektu instalacji, filtracji i odpowietrzania.

Komory laminarne

Od czego zależy wybór technologii badania wycieku?

Nie ma jednej uniwersalnej metody testowania szczelności, która sprawdzi się dla każdego detalu i każdej linii produkcyjnej. Inaczej bada się mały zawór, inaczej dużą obudowę baterii, inaczej zamkniętą obudowę elektroniki, a jeszcze inaczej element pracujący przy bardzo wysokim ciśnieniu. Dobór metody powinien uwzględniać nie tylko wymaganą szczelność, ale także objętość detalu, ciśnienie testowe, czas cyklu, kierunek działania ciśnienia, materiał, stabilność mechaniczną, temperaturę, czystość elementu, warunki środowiskowe, stopień automatyzacji, dokumentację wyników, budżet inwestycyjny oraz całkowity koszt użytkowania stanowiska. Wybór metody wymaga analizy wielu parametrów, a nie tylko samej wartości dopuszczalnego wycieku. 

W uproszczeniu można przyjąć, że:

  • metody podwodne są proste i dobre do lokalizacji wycieku, ale trudniejsze do ilościowej oceny, 
  • testy powietrzne są najczęściej stosowane w produkcji seryjnej, 
  • metody przepływowe sprawdzają się przy większych przepływach lub elementach z kanałem przelotowym, 
  • testy helem lub gazem znacznikowym stosuje się przy bardzo małych dopuszczalnych wyciekach, 
  • testy ciśnienia rozrywającego służą do weryfikacji wytrzymałości, a nie tylko samej szczelności. 
Wodór

Co decyduje o wiarygodności i powtarzalności pomiaru?

Dobór odpowiedniej metody to tylko jeden z elementów wiarygodnego pomiaru. Na wynik wpływają również warunki pracy stanowiska, właściwości detalu, jakość medium testowego oraz sposób przygotowania całego procesu.

  • Sposób zaprojektowania testu i oprzyrządowania – znaczenie mają m.in. miejsce uszczelnienia, siła docisku i stabilność mocowania. Uszczelka nie powinna zasłaniać potencjalnej nieszczelności, a zbyt duży nacisk może odkształcić detal lub czasowo zamknąć mikroszczelinę. Warto też uwzględnić wcześniejsze etapy produkcji, takie jak spawanie, zgrzewanie, mycie czy obróbka, które mogą powodować nagrzanie, wilgoć lub zabrudzenie elementu.
  • Temperatura detalu, medium i otoczenia – różnice temperatur powodują zmiany ciśnienia, co może zostać błędnie odczytane jako wyciek lub zamaskować rzeczywistą nieszczelność. Dotyczy to szczególnie elementów kierowanych do testu bezpośrednio po procesach generujących ciepło. W takich przypadkach potrzebne może być chłodzenie, buforowanie lub wydłużenie czasu stabilizacji.
  • Jakość powietrza i ciepło powstające podczas sprężania – sprężone powietrze powinno być czyste, suche i możliwie stabilne temperaturowo. Podczas napełniania gaz nagrzewa się, a następnie ochładza, co powoduje naturalny spadek ciśnienia. Zbyt krótka faza stabilizacji może więc prowadzić do błędnej oceny szczelności.
  • Budowa i podatność detalu na odkształcenia – cienkościenne obudowy, tworzywa sztuczne, membrany, przewody czy elementy klejone mogą zmieniać objętość pod wpływem ciśnienia. Znaczenie ma również wielkość produktu, ponieważ zarówno bardzo duża, jak i bardzo mała objętość testowa może zwiększać wymagania wobec dokładności pomiaru. Czasem już drobna zmiana konstrukcji produktu może znacznie uprościć późniejszą kontrolę.
  • Warunki panujące na hali produkcyjnej – przeciągi, otwierane bramy, źródła ciepła, drgania maszyn, zmiany wilgotności czy ciśnienia atmosferycznego mogą pogarszać powtarzalność wyników. Dlatego lokalizację stanowiska warto przeanalizować jeszcze przed wdrożeniem, a w razie potrzeby zastosować osłony, izolację od drgań lub stabilizację warunków otoczenia.

Jak dopasować sposób badania do konkretnego detalu?

Wybór odpowiedniej metody nie powinien zaczynać się od konkretnego urządzenia, lecz od analizy badanego detalu i warunków, w jakich będzie pracował. Znaczenie mają zarówno parametry techniczne produktu, jak i wymagania dotyczące samego procesu kontroli nieszczelności.

Przed wyborem rozwiązania warto określić:

  • jakie medium będzie znajdować się w produkcie podczas normalnej pracy,
  • jakie są ciśnienie robocze i wymagane ciśnienie testowe,
  • jaki poziom wycieku można uznać za dopuszczalny,
  • czy detal ma króciec, kanał lub inne miejsce umożliwiające podłączenie do stanowiska,
  • jaka jest jego objętość wewnętrzna,
  • czy konstrukcja jest sztywna, elastyczna, porowata lub podatna na odkształcenia,
  • czy kontakt z wodą jest dopuszczalny,
  • czy wystarczy wynik szczelny/nieszczelny, czy potrzebny jest również dokładny pomiar wartości wycieku,
  • czy konieczne będzie wskazanie miejsca występowania nieszczelności,
  • jaki czas cyklu musi zostać zachowany na linii produkcyjnej,
  • jaki poziom automatyzacji stanowiska jest wymagany,
  • czy wyniki mają być archiwizowane i przypisywane do konkretnych numerów seryjnych.

Dopiero zestawienie tych informacji pozwala zawęzić wybór technologii. Przy prostszych detalach i większych dopuszczalnych wyciekach wystarczający może być test spadku ciśnienia, natomiast przy małych elementach wymagających większej rozdzielczości lepiej sprawdzi się metoda różnicowa. Duże objętości mogą przemawiać za zastosowaniem Mass Flow, a komponenty z kanałem przelotowym – za pomiarem przepływu. Gdy wymagane jest wykrywanie bardzo małych nieszczelności, stosuje się hel lub inny gaz znacznikowy. Z kolei test ciśnienia rozrywającego wybiera się wtedy, gdy celem badania jest również ocena wytrzymałości mechanicznej elementu.

Skuteczna kontrola szczelności nie sprowadza się do wyboru jednego testera ani ustawienia granicznej wartości wycieku. Wiarygodny wynik zależy od właściwego dopasowania metody do konstrukcji produktu, medium roboczego, ciśnienia, objętości detalu, wymaganej czułości oraz czasu dostępnego na wykonanie badania. Równie istotne są warunki samego procesu: temperatura, jakość powietrza, sposób mocowania i uszczelnienia elementu, jego podatność na odkształcenia oraz otoczenie stanowiska. Dopiero uwzględnienie tych zależności pozwala stworzyć test, który będzie nie tylko wykrywał nieszczelne produkty, ale również zapewniał powtarzalne i miarodajne wyniki w warunkach produkcyjnych.